archΤου Μάνου Τουρπάλη
Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική είναι ο σχεδιασμός κτιρίων και υπαίθριων χώρων που θέτει ταυτόχρονα δύο σημαντικούς στόχους: την βελτίωση της ποιότητας ζωής και την μείωση της κατανάλωσης ενέργειας. Στηρίζεται στις τοπικές συνθήκες και στην αξιοποίηση της Ηλιακής ενέργειας και των φυσικών φαινομένων και αξιοποιεί την αλματώδη εξέλιξη των τεχνολογιών δόμησης με θεαματικά αποτελέσματα.Aναδρομή

Η Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική δεν είναι κάτι νέο: η Ενεργειακή Απόδοση ήταν ανέκαθεν ζήτημα αιχμής, με πιο χαρακτηριστική ίσως αναφορά εκείνη του Ηλιακού Σπιτιού του Σωκράτη (470 π.Χ.), με οδηγίες Βιοκλιματικού Σχεδιασμού. Σε κάθε γωνιά της γης οι στρατηγικές και οι μέθοδοι διαφέρουν. Όμως η προσαρμογή στο κλίμα και η εκμετάλλευση της ηλιακής ενέργειας είναι τα κοινά χαρακτηριστικά.

Στην σύγχρονη δόμηση το κόστος και η ποσότητα επικράτησαν έναντι της αξίας και της ποιότητας. Παράγοντες όπως ο προσανατολισμός, η μορφολογία του εδάφους, το κλίμα, οι σχέσεις δομημένου και φυσικού περιβάλλοντος παραμερίστηκαν και συχνά εξαιρέθηκαν.

Στην Ελλάδα οι αμφισβητούμενες πρακτικές δόμησης και η ελλιπής εφαρμογή της νομοθεσίας οδήγησαν στην απουσία ουσιαστικών κατευθύνσεων για καλύτερη ποιότητα ζωής και ορθολογική χρήση ενέργειας. Ο στόχος της Βιοκλιματικής Αρχιτεκτονικής - εξοικονόμηση ενέργειας από τα πρώτα κιόλας στάδια του σχεδιασμού – αφορά μόνο στην επιθυμία του πελάτη και στις γνώσεις του Αρχιτέκτονα, με δεδομένη μάλιστα την "περιβαλλοντική ευαισθησία" και των δύο πλευρών.

Αντίθετα, σε Ευρώπη και Αμερική από την δεκαετία του '70 και με αφορμές αλλεπάλληλες πετρελαιϊκές κρίσεις, κοινωνικές ζυμώσεις, αλλαγές εργασιακών σχέσεων αλλά και τις εξελίξεις της τεχνολογίας, διατυπώνονται έγκυρες επιστημονικές προσεγγίσεις. Συνδέεται πλέον ευθέως η ποιότητα ζωής με ζητήματα Βιοκλιματικού Σχεδιασμού και σταδιακά δημιουργούνται δύο κύριες κατευθύνσεις: η πρώτη ενσωματώνει και αξιοποιεί τις παραδοσιακές τεχνικές με χρήση φυσικών υλικών και δίνει ειδικό βάρος σε ζητήματα "οικολογικού αποτυπώματος". Η δεύτερη εκμεταλλεύεται την τεχνολογία αιχμής, ενίοτε άκριτα, εστιάζοντας περισσότερο στο αποτέλεσμα. Στη δεύτερη περίπτωση η χρήση υλικών και τεχνολογιών που ενδεχομένως επιβαρύνουν το περιβάλλον δεν απορρίπτεται εξ ορισμού, εάν αυτό εξασφαλίζει το επιθυμητό αποτέλεσμα στην κατανάλωση ενέργειας. Ως συνήθως, η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση, χωρίς υπερβολές προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.

Σήμερα, καθόλου άσχετα με το κόστος των καυσίμων, της ρύπανσης και της ενέργειας, γίνεται σε όλον τον κόσμο προσπάθεια να δοθεί η πρέπουσα βαρύτητα τόσο στον Βιοκλιματικό Σχεδιασμό όσο και στην χρήση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας.

Στην Ελλάδα, αν και υπάρχουν πολλοί Αρχιτέκτονες με σημαντικό έργο, ο Βιοκλιματικός Σχεδιασμός για την Πολιτεία αλλά και τον περισσότερο κόσμο αποτελεί μάλλον κάτι σαν εξωτικό είδος ή ακόμα και ουτοπικό μόρφωμα μιας χούφτας "οικολόγων" – πάντα σε εισαγωγικά. Από την άλλη, πρόσφατα τέθηκε σε εφαρμογή ο Κανονισμός Ενεργειακής Αποδοτικότητας Κτηρίων (ΚΕΝΑΚ), που επιβάλλεται στο σύνολο των νέων κατασκευών και αποσκοπεί στον εξορθολογισμό της χρήσης της ενέργειας στα κτήρια. Σε συνδυασμό με την εφαρμογή αρχών Βιοκλιματικής Αρχιτεκτονικής, ώστε εκτός από την μείωση της κατανάλωσης να βελτιωθεί και η ποιότητα ζωής, το δομημένο περιβάλλον, αυτός ο σπουδαίος οικονομικός και φυσικός πόρος, θα μπορούσε να αναβαθμιστεί σημαντικά. Ο Βιοκλιματικός Σχεδιασμός και οι "φιλικές προς το περιβάλλον" τεχνολογίες δόμησης γίνονται συχνά θέματα συζήτησης, παρά τις παρανοήσεις και τις ομιχλώδεις απόψεις για το τι πραγματικά είναι και – δεδομένης της κρίσης - το πόσο πραγματικά κοστίζει.

Παθητικά ( Ηλιακά) κτίρια και συστήματα

Η Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική, χρησιμοποιεί συστήματα εκμετάλλευσης περιβαλλοντικών πηγών ενέργειας με στόχο την μεγιστοποίηση των ενεργειακών κερδών με ελάχιστη εισαγωγή ενέργειας στο σύστημα - συνήθως μηδενική. Επειδή δεν καταναλώνουν ενέργεια αλλά αντίθετα εκμεταλλεύονται την ενέργεια της φύσης, τα συστήματα αυτά χαρακτηρίζονται "παθητικά" (σε αντίθεση με τα "ενεργητικά", π.χ. σύστημα κλιματισμού). Μπορεί να είναι από πολύ απλά (παράθυρα) μέχρι αρκετά σύνθετα (ανεμόπυργοι). Λόγω της χρήσης Παθητικών Συστημάτων και της Ηλιακής κυρίως ενέργειας, η Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική πολλές φορές επισημαίνεται ως "Παθητική" ή "Ηλιακή" Αρχιτεκτονική και τα κτίρια αντίστοιχα "Παθητικά" ή "Ηλιακά" κτίρια, κυρίως στην ξένη Βιβλιογραφία (passive, solar buildings). Ο όρος "passive house" χρησιμοποιείται μάλιστα συχνά για τα κτίρια με μηδενικές απαιτήσεις ενέργειας – καταναλώνουν την ενέργεια που τα ίδια παράγουν.

Ποιοι είναι οι σημαντικότεροι παράγοντες στον Βιοκλιματικό Σχεδιασμό ;

Ο Βιοκλιματικός Σχεδιασμός βασίζεται στο κλίμα και στα φυσικά φαινόμενα, και εντάσσεται στο περιβάλλον με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Οι σημαντικότεροι παράγοντες είναι οι τοπικές κλιματικές συνθήκες, η μορφολογία του εδάφους, το άμεσο και ευρύτερο περιβάλλον (δομημένο και φυσικό), η χρήση των κατάλληλων υλικών δόμησης και βεβαίως ο προσανατολισμός.

Η Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται – όχι τυχαία – και Ηλιακή. Με βασικό στόχο την εκμετάλλευση των φυσικών φαινομένων και κυρίως της άφθονης Ηλιακής ενέργειας που δέχεται η Γη, είναι προφανές ότι όσο καλύτερες είναι οι συνθήκες ηλιασμού, τόσο περισσότερη ενέργεια προσφέρεται. Ο τρόπος και ο χρόνος ηλιασμού μιας επιφάνειας εξαρτώνται από την απόκλιση από τον Βορρά, αφού η (φαινόμενη) τροχιά του ήλιου ακολουθεί το ίδιο μονοπάτι στο στερέωμα. Επομένως ο προσανατολισμός είναι καθοριστικός παράγοντας, χωρίς πάντως να είναι αποκλειστικός.

Μπορεί κανείς να επέμβει σε υφιστάμενη κατασκευή ;

Οι εφαρμογές Βιοκλιματικής Αρχιτεκτονικής έχουν οπωσδήποτε καλύτερα αποτελέσματα όταν ενσωματώνονται στον αρχικό σχεδιασμό. Παρ' όλα αυτά, και οι εκ των υστέρων επεμβάσεις μπορούν να έχουν εξ ίσου θετικά αποτελέσματα, εξασφαλίζοντας σημαντικά οφέλη ανάλογα με την περίπτωση και εφόσον τηρούνται κάποιες προϋποθέσεις.

Για παράδειγμα, σήμερα υπάρχουν πολλά συστήματα εξωτερικής θερμομόνωσης (ΣΕΘ) ειδικά εξελιγμένα για τοποθέτηση σε υφιστάμενες κατασκευές. Όμως, η δυνατότητα φύτευσης ενός δώματος π.χ. εξαρτάται πρώτα απ' όλα από την ικανότητα του στατικού συστήματος της κατασκευής να δεχθεί το επιπλέον φορτίο.

Πόσο κοστίζει μια Βιοκλιματική μελέτη σε σχέση με μια συμβατική ;

Και εδώ ισχύει το ρητό "ό,τι δίνεις παίρνεις" Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοσήμαντη, αφού στην εκτίμηση του κόστους παίζουν ρόλο πολλοί παράγοντες. Σημαντικότερος όλων όμως είναι η πρόθεση του πελάτη. Ο σχεδιασμός μπορεί να περιλαμβάνει από απλές συμβατικές εφαρμογές (π.χ. μόνωση, θερμογέφυρες, φωτισμό) μέχρι ειδικά παθητικά συστήματα ή εφαρμογές (π.χ. τοίχους μάζας, Trombe, θερμοκήπια, πράσινες στέγες κτλ.).

Πάντως, η κατασκευή της συντριπτικής πλειοψηφίας των (συμβατικών) κτιρίων δεν γίνεται όπως θα έπρεπε, ούτε καν όπως προβλέπεται από την ίδια τους την μελέτη. Στην πραγματικότητα, το κόστος δόμησης ενός απλού Βιοκλιματικού κτιρίου δεν υπερβαίνει εκείνο μιας "σωστής" – ποιοτικής συμβατικής κατασκευής. Από στατιστικά στοιχεία, η επιβάρυνση δύσκολα ξεπερνά το 7-8 %. Αυτό το μέγεθος θα μπορούσε πολύ εύκολα να αντιστοιχεί στην διαφορά μεταξύ μιας "αξιοπρεπούς" και μιας "φτηνής" συμβατικής κατασκευής.

Στις Ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις, δεν υπάρχει καμμία απολύτως διαφορά κόστους στην εφαρμογή συμβατικών λύσεων (θέρμανση, ψύξη κτλ.). Εκεί που θα μπορούσε να υπάρξει διαφορά είναι στην εφαρμογή λύσεων που περιλαμβάνουν Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) όπως Φωτοβολταϊκά, Γεωθερμία, Ανεμογεννήτριες κτλ. Σε αυτήν την περίπτωση όμως, ο μόνος τρόπος να προϋπολογιστεί ασφαλώς το κόστος είναι να εκπονηθεί τουλάχιστον η προμελέτη, λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε συγκεκριμένης εφαρμογής.

Πότε γίνεται απόσβεση ;

Αυτή η μικρή επιβάρυνση στα οικοδομικά – αν θεωρηθεί επιβάρυνση - που αναλύθηκε παραπάνω, αποσβένεται μέσα στα πρώτα χρόνια λειτουργίας. Μάλιστα, οι ρυθμοί απόσβεσης μειώνονται όλο και περισσότερο, καθώς οι αυξήσεις τιμών σε υλικά και αμοιβές είναι πλέον μικρότερες από αυτές των καυσίμων ή των τιμολογίων των ΔΕΚΟ. Ο ακριβής χρόνος εξαρτάται από το ύψος της επένδυσης και την απόδοση των συστημάτων που ενσωματώνονται στην κατασκευή.

Μάνος Τουρπάλης (Θεσσαλονίκη)
Αρχιτέκτονας Μηχανικός ΑΠΘ, Μτπχ Περιναλλοντικό Σχεδιασμός Πόλεων & Κτιρίων
http://www.ecohouses.gr