Ομιλία της Ξένιας Κουτσογιάννη* στα πλαίσια του εορτασμού της παγκόσμιας ημέρας εθελοντισμού, στο πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
Τα τελευταία χρόνια, πρώτα με τους Ολυμπιακούς αγώνες και στη συνέχεια με τα δεκάδες κοινωνικά προβλήματα που έφερε μαζί της η οικονομική κρίση, το θέμα του εθελοντισμού συζητιέται όλο και πιο πολύ,  όλο και πιο συχνά. Είναι άραγε ο εθελοντισμός, σημάδι των καιρών μας;  Ε λοιπόν όχι.

Ο εθελοντισμός υπήρχε όσο υπάρχουν άνθρωποι. Συνδέεται με το αρχέτυπο της κοινωνικής αλληλεγγύης και την αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου να προσφέρει,  προκειμένου να ανήκει στο κοινωνικό σύνολο. Ο κάθε άνθρωπος, σε κάθε εποχή γνώριζε κι εξακολουθεί βαθιά μέσα του να γνωρίζει πάρα πολύ καλά ότι δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς τους άλλους. Αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος για τον οποίο προβάλλεται τόσο πολύ η συναισθηματική πλευρά του εθελοντισμού. Επειδή είναι εύκολα, σχεδόν κυτταρικά, κατανοητή από τον καθένα.

Σε κάθε κοινωνική, ιστορική ή πολιτική συγκυρία, υπήρχε πάντα εθελοντισμός. Άλλοτε συνδεδεμένος με την ελεημοσύνη, άλλοτε την αγαθοεργία, την φιλανθρωπία, τον ευεργετισμό, τον ιεραποστολισμό ή την θρησκευτική έκφραση.  Ο εθελοντισμός ήταν, και εξακολουθεί να παραμένει πάντα στο προσκήνιο, επειδή προσφέρει βαθιά ικανοποίηση στον εθελοντή, ακριβώς επειδή αγγίζει την αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει. Την ανάγκη, να συμμετέχει και να αναγνωρίζεται σαν άτομο.
Ο εθελοντισμός αποτελούσε κάποτε ενασχόληση μιας αργόσχολης ελίτ που σκότωνε τον καιρό με αγαθοεργίες, προσδοκώντας τη σωτηρία της ψυχής. Όμως, στη σύγχρονη πραγματικότητα, ο εθελοντισμός έχει πάψει προ πολλού να χειραγωγείται από το συναίσθημα. Έχει διαφοροποιηθεί. Είναι ελεύθερος να καινοτομεί και να αναλαμβάνει διαφόρων ειδών δράσεις, οι οποίες δεν περιορίζονται πια μόνον στην κοινωνική αλληλεγγύη με την έννοια της αλληλοβοήθειας. Ο εθελοντισμός σήμερα  στοχεύει στον επηρεασμό και τη διαμόρφωση κάθε περιβάλλοντος το οποίο εφάπτεται με τις ζωές μας, είτε αυτό λέγεται κοινωνικό, οικονομικό, φυσικό, πολιτιστικό, εργασιακό κλπ.

Σε μια εποχή όπου ή κοινωνική παθογένεια έχει χτυπήσει κόκκινο, οι νέοι μαγνητίζονται από τον εθελοντισμό, ο οποίος πλέον συνιστά πολιτική και πολλές φορές ακτιβιστική πράξη. Ο εθελοντισμός πλέον γίνεται οργανωμένα. Κι όσο κι αν στην Ελλάδα το σύστημα προσπαθεί  -με όλες του τις δυνάμεις-  να θέσει τις Κη Κυβερνητικές και τις Εθελοντικές Οργανώσεις στο περιθώριο, ενοχοποιώντας τες συλήβδην, στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα Ηνωμένα Έθνη, ο εθελοντισμός κι οι Κη Κυβερνητικές Οργανώσεις, αναγνωρίζονται ως ισότιμοι κοινωνικοί εταίροι και συμμετέχουν ενεργά στον κοινωνικό διάλογο. Κι αυτό, γιατί ανάμεσα σ’ όλα εκείνα τα οποία οφείλει να κάνει το κράτος, αλλά δεν μπορεί, -επειδή είναι αργό και υδροκέφαλο-  και σε όλα εκείνα που οφείλουν να κάνουν οι επιχειρήσεις,  αλλά δεν θέλουν -επειδή ΔΕΝ είναι κερδοφόρα- υπάρχει ένα τεράστιο πεδίο δράσης για τον εθελοντισμό.

Θα σας δώσω ένα παράδειγμα για να καταλάβετε τι εννοώ.
Ας υποθέσουμε ότι στη Μιντζέλα, εδώ στο βόρειο Πήλιο, όπου καλά καλά δεν είναι ούτε καν χωριό, κι δεν υπάρχουν ούτε κοινωνικές υποδομές ούτε δρόμος της προκοπής, ζει ένας μοναχικός παππούς που χρειάζεται φάρμακα και τακτική ιατρική παρακολούθηση. Είναι δουλειά του κράτους προνοίας να τον φροντίσει. Να φτιάξει ιατρείο, να διορίσει γιατρό, να φτιάξει τον δρόμο, να προσλάβει κατάλληλο νοσηλευτικό προσωπικό κλπ.
Θέλει το κράτος να τα κάνει αυτά;
Θεωρητικά, φυσικά και θέλει.
Μπορεί;
Ακόμη και το ίδιο γνωρίζει πάρα πολύ, ότι όσο κι αν κινητοποιηθεί προκειμένου να βοηθήσει τον συγκεκριμένο παππού, μέχρι να φτάσει η βοήθεια εκεί που πρέπει, το κόστος που θα δημιουργηθεί θα είναι υπέρογκο, και το κυριότερο, θα χρειαστεί πραγματικά πολύς χρόνος. Καταλήγουμε λοιπόν στο κοινό μυστικό, ότι  Το κράτος θέλει αλλά δε μπορεί.
Από την άλλη μεριά, ο ιδιωτικός τομέας είναι γρήγορος κι ευέλικτος. Το ιδιωτικό νοσοκομείο τάδε, εδώ από τον Βόλο, θα μπορούσε, να στείλει άμεσα ασθενοφόρο. Εξειδικευμένο γιατρό, ή ακόμη να φροντίσει να επισκέπτεται τακτικά τον παππού, κάποιος  νοσηλευτή. Αλλά δεν το κάνει κι όλοι ξέρουμε γιατί. Γιατί απλούστατα, ο παππούς δεν έχει λεφτά. Με άλλα λόγια, ο ιδιωτικός τομέας, μπορεί αλλά δεν θέλει.
Και καλά όλα αυτά. Τον παππού, θα τον αφήσουμε να πεθάνει αβοήθητος; Όχι βέβαια. θα τον βοηθήσει η καλή του γειτόνισσα σαν πάτερα της, χωρίς καν να σκεφτεί ότι κάνει εθελοντισμό. Αυτός είναι ο συναισθηματικός εθελοντισμός που λέγαμε. Κι αν τα πράγματα πάνε άσχημα, ο γιός της, θα καλέσει τους γιατρούς του κόσμου, οι οποίοι θα στείλουν έναν γιατρό, πιθανόν με ένα  εξοπλισμένο 4Χ4 ικανό να κινηθεί στον χαλασμένο και λασπωμένο χωματόδρομο, ο οποίος θα εξετάσει δωρεάν τον παππού, θα του χορηγήσει δωρεάν φάρμακα και θα τον επισκεφτεί ξανά και ξανά κάθε φορά που θα είναι απαραίτητο. Αυτός, είναι ο ακτιβιστικός εθελοντισμός.
Αλλά γιατί το κάνει αυτό ο γιατρός εθελοντής;

Το κάνει, γιατί θέλει να πάρει τα πράγματα στα χέρια του. Θέλει να συνδράμει ώστε να υπάρχουν αρκετές δομές υγείας, ικανές να βοηθήσουν κάθε παππού που βρίσκεται σε παρόμοια ανάγκη. 
Θέλει να γίνει μέρος της λύσης. Δεν αντέχει να βλέπει το κράτος να κοιμάται και την αγορά να οργιάζει.
Θέλει να διορθώσει τα κακώς κείμενα. Και σαν κι αυτόν, υπάρχουν χιλιάδες. Άλλοι κρεμιούνται με σκοινιά στις πλατφόρμες άντλησης όπως οι ακτιβιστές της Green peace, άλλοι γράφουν συνθήματα στα στήθη τους όπως οι ακτιβίστριες της femen, άλλοι στήνουν ιατρεία σε εμπόλεμες ζώνες όπως οι γιατροί χωρίς σύνορα κι ο Ερυθρός Σταυρός, άλλοι ξημεροβραδιάζονται στα συσσίτια μαγειρεύοντας και πλένοντας καζάνια, άλλοι δουλεύουν εθελοντικά δίπλα στους επαγγελματίες πολλές φορές με κίνδυνο της ζωής τους όπως οι εθελοντές δασοπυροσβέστες κι οι εθελοντές διασώστες.  Όμως, όλοι οι σύγχρονοι εθελοντές, ενεργοποιούνται, όχι για να κάνουν αγαθοεργία και να προσφέρουν ελεημοσύνη, αλλά επειδή μέσα τους, έχουν την πεποίθηση και τη βεβαιότητα, ότι μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο. Και γνωρίζουν, ότι το έργο τους, τα ερωτήματα που θέτουν, η δικτύωση κι οι κινητοποιήσεις τους, αναγκάζουν τις κυβερνήσεις να λογοδοτούν απέναντι στα ζητήματα που τους αφορούν. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το μεγαλείο των σύγχρονων εθελοντών.

Το αξιοσημείωτο είναι τόσο  τα Ηνωμένα Έθνη, όσο κι Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν αφουγκραστεί αυτόν τον νέο άνεμο. Άλλωστε η σημερινή γιορτή, ακριβώς αυτό το νόημα έχει. Να τιμήσει, την παγκόσμια μέρα  Εθελοντισμού, που θεσπίστηκε με απόφαση της γενικής συνέλευσης του ΟΗΕ, ήδη από το 1985. Αξίζει πάντως, στο σημείο αυτό, να σημειωθεί, ότι το πλήρες όνομα της σημερινής μέρας είναι: διεθνής ημέρα εθελοντισμού για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Δηλαδή, ήδη από το 1985, η διεθνής κοινότητα είχε αντιληφθεί ότι ο εθελοντισμός δεν είναι απλά μια αλτρουιστική πράξη  φιλευσπλαχνίας αλλά μια πράξη με αντίκτυπο, τόσο στην κοινωνική, όσο και την οικονομική ανάπτυξη.

Εθελοντισμός και οικονομική ανάπτυξη; Συμβαδίζουν αυτά τα δύο;
Φυσικά και συμβαδίζουν.
Ανάμεσα στο δυσκίνητο κράτος, και την ανάλγητη αγορά που λέγαμε πριν,  υπάρχει ένας τεράστιος χώρος. Αυτός ο χώρος, επίσημα, ονομάζετε τρίτος τομέας της οικονομίας, κι αναγνωρίζεται διεθνώς. Είναι ο χώρος στον οποίο δραστηριοποιείται η ίδια η κοινωνία των πολιτών, με εκφραστές της, τις μη κυβερνητικές, και τις εθελοντικές οργανώσεις. Τα τελευταία χρόνια, , μέσα από την ίδια την κοινωνία και τις δράσεις χιλιάδων οργανώσεων, έχουν προκύψει λύσεις, και απαντήσεις, στις ατέλειες    του οικονομικού συστήματος και των κενών της δημοκρατίας, και έχουν αναδειχθεί πρωτοβουλίες, που έχουν υποκαταστήσει, τη κοινωνική λειτουργία του κράτους, έχοντας ενίσχυση σημαντικά, τη κοινωνική συνοχή.

Ένας άνθρωπος θέλει μια ολόκληρη ζωή για να φυτέψει χίλια δέντρα. Όμως, χίλιοι άνθρωποι μπορούν να φυτέψουν χίλια δέντρα σε μια στιγμή.
Σας καλούμε λοιπόν να συστρατευτείτε μαζί μας, όχι μόνον για να ανακουφίσουμε τον πλησίον μας που υποφέρει προσφέροντάς του βοήθεια, αλλά κυρίως, για να αγωνιστούμε προκειμένου  να διαμορφώσουμε, μια δυναμική, ενεργή, κι αλληλέγγυα Κοινωνία Πολιτών. Μια κοινωνία πολιτών ικανή να αποτελέσει το μέσο, αλλά και το όπλο, με το οποίο όλοι εμείς οι πολίτες, συμμετέχοντας και παρεμβαίνοντας στον πολιτικό διάλογο, θα μπορέσουμε να συνδιαμορφώσουμε, τις αποφάσεις για τα θέματα που μας αφορούν. Έτσι, αντί να περιμένουμε την λύση των προβλημάτων μας «άνωθεν» ή να μεμψιμοιρούμε, μπορούμε, να πάρουμε τις ζωές μας στα χέρια μας, και να αποτελέσουμε μέρος της λύσης στα μικρά, και τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε στη καθημερινότητά μας.

 

H Ξένια Κουτσογιάννη είναι δημοσιογράφος - συγγραφέας και πρόεδρος του Διαπολιτισμικού Ινστιτούτου Αλληλεγγύης