Θέλοντας να είμαστε όσο το δυνατόν πιο συνεπείς με την όμορφη γιορτινή ιδέα της σταχυολόγησης εθίμων που σχετίζονται με τις γιορτινές αυτές μέρες, συνεχίσαμε την αναζήτησή μας και σε ό,τι αφορά τα Θεοφάνεια και τους καλικαντζάρους. Για κανένα λόγο δεν φιλοδοξούμε να παρουσιάσουμε διατριβή! Όμως πιστεύουμε ότι κάθε αναφορά στις παραδόσεις μας και κάθε υπενθύμιση συντελεί, έστω και στο ελάχιστο, στην διατήρησή τους.

 

 

Δυτική Μακεδονία: Μπουμπουσιάρια ή ρουγκατσιάρια. 
Ονομάζονται τα καρναβάλια που γίνονται την Πρωτοχρονιά και τα Θεοφάνεια. Στη Σιάτιστα και τα γύρω χωριά, τα Βλαχοχώρια Γρεβενών, το νομό Κοζάνης, την Καστοριά, την Εράτυρα, τα χωριά του Βοΐου, την Κοζάνη, τη Νάουσα κι άλλες πόλεις, από τη πρωτοχρονιά μέχρι και του Αϊ Γιαννιού.

Στα Βλαχοχώρια την παραμονή των Θεοφανείων οι διάφορες παρέες μεταμφιεσμένων σχηματίζουν παρέες, σχεδόν στερεότυπες: η νύφη, ο γιατρός, ο γκέκας, ο αρματωλός και ο σαλός (τρελός), που κατά κανόνα ήταν φορτωμένος με τα κουδούνια. Σε πολλά μέρη τα ρουγκατσιάρια έκαναν επισκέψεις και στα διπλανά χωριά κι όταν συναντιούνταν παρέες δύο χωριών πιάνονταν από τα μπράτσα και πηδώντας ζωηρά, χτυπούσαν τα κουδούνια με δύναμη, προσπαθώντας η κάθε παρέα να αναγκάσει τους αντιπάλους σε υποχώρηση.

Στη Σιάτιστα και το Μικρόκαστρο οι εορταστικές εκδηλώσεις του δωδεκαημέρου ξεκινούν με το άναμμα των κλαδαριών. Μεζέδες, γλυκά και σιατιστινό κρασί προσφέρονταν στον κόσμο από την παρέα της κάθε κλαδαριάς κάτω από τους ήχους παραδοσιακών τραγουδιών. Στη συνέχεια, μικροί μεταμφιεσμένοι γυρίζουν στα σπίτια ή σταματούν τους μεγάλους στο δρόμο και τραγουδώντας κάνουν έκκληση στα κουβαρντάδικα αισθήματά τους. Την παραμονή των Φώτων, αργά το απόγευμα, οι μεταμφιεσμένοι (κυρίως γυναίκες) γλεντούν στηκεντρική πλατεία συνοδεία ορχήστρας με χάλκινα, σιατιστινό κρασί και παραδοσιακούς μεζέδες. Το ξεφάντωμα συνεχίζεται στα καταστήματα της πόλης μέχρι τα ξημερώματα της επομένης, με παρέλαση από πλατεία σε πλατεία και βράβευση των καρναβαλιών.

Στην Καστοριά, τα Ραγκουτσάρια είναι ένα τριήμερο εκδηλώσεων καρναβαλιού, που ολοκληρώνονται στις 8 Ιανουαρίου, ημέρα της Αγίας Δομινίκης. Οι συμμετέχοντες στις εκδηλώσεις μεταμφιέζονται σε ζώα ή αλλάζουν φύλλο (οι άνδρες μεταμφιέζονταν σε γυναίκες και οι γυναίκες σε άνδρες). Αμέσως μετά τον αγιασμό των υδάτων, τα Ραγκουτσάρια θα ξεχυθούν κατά μπουλούκια στις γειτονιές της Καστοριάς, τραγουδώντας και χορεύοντας. Οι εκδηλώσεις θα ολοκληρωθούν με μεγάλη παρέλαση στην πόλη.

Παλαιόκαστρο Χαλκιδικής: Το έθιμο των Φωταράδων.
Μία ομάδα καλαντιστών εκλέγει το «βασιλιά» της και όλοι μαζί πηγαίνουν στην εκκλησία του χωριού. Στη συνέχεια, η ομάδα περιφέρεται τραγουδώντας τα τοπικά κάλαντα τα οποία καταλήγουν σε ευχές ξεχωριστές για το κάθε μέλος της οικογένειας. Ανήμερα των Φώτων, ο «βασιλιάς» ντυμένος με τσομπάνικη κάπα και οι «Φωταράδες», ντυμένοι με την τοπική ενδυμασία και κρατώντας μεγάλα ξύλινα σπαθιά, χορεύουν στην πλατεία του χωριού.

Νικήσιανη Καβάλας: Το έθιμο των Αράπηδων.
Αναπαριστά τη μάχη της ζωής και του θανάτου. Παλικάρια και παιδιά ντυμένα με προβιές και ζωσμένα με βαριά κουδούνια, βγαίνουν από τα σοκάκια του χωριού και με τον εκκωφαντικό θόρυβο ξορκίζουν το κακό και φέρνουν το αισιόδοξο μήνυμα της ζωής. Το έθιμο των Αράπηδων αναβιώνει και σε αρκετά χωριά της Δράμας.

Άρνισσα Πέλλας: «Τζαμαλάρια».
Επίκεντρο του εθίμου είναι ο γάμος. Πρωταγωνιστικό ρόλο έχει ένα ζιζάνιο, το «μπουμπάρι», που μπαίνει ανάμεσα στους νεόνυμφους και τους παρενοχλεί, τους προτείνει άλλο ταίρι. Το έθιμο περιλαμβάνει ατελείωτο γλέντι στους δρόμους του χωριού.